Girişim ekosisteminde son yıllarda artış gösteren finansal suistimaller ve sahtecilik vakaları, akademik dünyânın da odak noktası haline geldi. İngiltere'deki Imperial College ile Fransa'daki Emlyon Business School bünyesinde yürütülen ortak bir çalışma, risk sermayesi destekli şirketlerde dolandırıcılık mekanizmalarının nasıl çalıştığını ve yatırımcıların bu süreçteki payını inceledi. Araştırmacılar, 2000 ile 2023 yılları arasında ABD Menkul Kıymetler ve Borsa Komisyonu (SEC) ile Adalet Bakanlığı (DOJ) tarafından menkul kıymet dolandırıcılığı suçlamasıyla soruşturulan kurucuların verilerini analiz ederek kapsamlı bir veritabanı oluşturdu. Bu süreç, yatırım ekosisteminde denetim mekanizmalarının işleyişine dair önemli ipuçları sunuyor.
Sahteciliğin Üç Farklı Aşaması
Çalışmada, performans beklentileri ile gerçek sonuçlar arasındaki uçurumun kurucuları suistimale iterken izledikleri yollar haritalandırıldı. Araştırmacılar bu süreci yüzey, güçlendirilmiş ve derin sahtecilik olmak üzere üç kademeye ayırıyor. İlk aşamada kurucular, henüz ortada somut bir başarı yokken şirketin durumunu olduğundan çok daha iyi gösteren söylemlerde bulunuyor. İkinci aşamada ise bu söylemleri desteklemek adına sahte müşteri sözleşmeleri, faturalar ve gelir tabloları gibi yapay kanıtlar üretiliyor. Son aşamada ise teknolojinin kapasitesini gerçeğin çok ötesinde gösteren manipülatif demolar ve tamamen kurgusal bir gerçeklik inşa ediliyor. Girişim dünyasında bu tür pratiklerin yaygınlığına dikkat çeken araştırmacılardan Tim Weiss, "Dolandırıcılık, kabul etmeye ve benimsemeye hazır olduğumuzdan çok daha yaygın ve normalleşmiş durumda" sözleriyle durumun ciddiyetini vurguluyor.
Yatırımcı Baskısı ve Yönetim Kurulu Yapısı
Toronto Üniversitesi'nin Haziran ayında yayımladığı 2000-2023 dönemine ait başka bir rapor ise 654 girişim sermayesi destekli dolandırıcılık vakasını inceleyerek benzer sonuçlara ulaştı. Özellikle zayıf denetim ve aşırı ısınmış piyasalarda kurulan girişimlerin daha sonra dolandırıcılık yapma ihtimalinin yüzde 19 daha fazla olduğu belirlendi. Uzmanlar, sorunun sadece kuruculardan ibaret olmadığını, yatırımcıların dayattığı gerçekçi dışı yüksek büyüme beklentilerinin de bu süreçte tetikleyici rol oynadığını belirtiyor. Ayrıca yönetim kurulunun tamamen kurucunun kontrolünde olduğu şirketlerde risk katlanıyor; bu yapıdaki girişimlerin dolandırıcılığa karışma olasılığı, yatırımcı kontrollü olanlara kıyasla iki kat daha fazla ölçülüyor.
Ekosistemdeki genel kültürün geçmişteki suistimalleri neredeyse hiç cezalandırmaması ve yeni yatırım bulmayı engellememesi, benzer durumların tekrarlanmasının önünü açan unsurlar arasında gösteriliyor. SEC gibi düzenleyici kurumların bu tür vakalardaki rolü bilinirken, yatırımcıların yasal sorumluluklarının sınırları ve düzenleyicilerin rutin denetimlere başlayıp başlamayacağı belirsizliğini koruyor.
